دوره تیموریان هرات؛ عصرطلایی علم، هنر و صنعت

عصر طلایی هنر، علم وصنعت در افغانستان از زمان تیموریان هرات شروع می شود؛ یکی از مهم ترین و عمده ترین دلایل آن تاسیس مکتب هنری هرات است و همچنان در آن زمان مراکز بزرگ صنعتی، علمی و تجارتی ایجاد گردیده و هنرمندان، صنعتگران مشهور را ازخراسان، تبریز، شیراز وسمرقند به هرات آمدند.

از طرف دیگر روابط دوستی، تجارتی و فرهنگی افغانستان با خراسان، چین وشرق اقصی دردورۀ تیموریان ذریعۀ تبادله سفیران  دربین آنها بیشتر از پیش محکم ترگردید.

تاریخ نویسان عصر تیموری، به تعریفاتی ازهرات چنین پرداخته اند: که شهرهرات یکی ازمراکز علمی، ادبی وکانون بزرگ هنر منیاتور و نقاشی بوده و در این عصرهنرنقاشی و منیاتور روح تازه یی یافت و از امتیازات بس بزرگ هنری برخوردار گردید.(بنوال؛ 1359: 25)

    دراثر تشویق، تحریض وحمایت شاهان تیموری بود که میدان وسیعی برای ایجاد صنایع مختلف  باز گردید و برای احیای هنر موسیقی، نقاشی، شعر ومینیاتورکوشش نمودند. (بنوال؛ 1359: 24- 9)

      در قرن هشتم ونهم هجری اسلوب های بیگانه یی که درنقاشی افغانستان وجود داشت، کاملاٌ حل گردید.  این مدعا را میتوان از روی خصوصیاتیکه درتصاویر مکتب هرات با ابتکارات تازۀ ایکه در نقاشی ومینیاتور بوجود آمده است ثابت نمود.

ایجاد سبک ملی ایران، مرهون مکتب نقاشی هرات است و همچنان شعبه یی از مکتب تیموری در شیراز هم بوجود آمد و مجموعۀ بهترین اشعار فارسی که مصوری شده در سال 813 هجری است برای سلطان ابراهیم پسر شاهرخ نوشته شده بود که نسخه یی ازآن در موزیم برتانیا محفوظ است.

 بدین ترتیب مینیاتورهای مکتب نقاشی شیراز از لحاظ رنگ آمیزی کمرنگ تر از مینیاتورهای مکتب هرات است.

 درقرن نهم هجری هرات در مرکزیت قرار داشت و استادان بزرگ با داشتن ذوق عالی وقوۀ ادراک طبیعی در فن نقاشی به خصوص درقسمت نازک کاری ها، تعدد رنگها وانسجام رعایت تناسبات،  استعمال رنگهای طلایی، پوشانیدن زمینه های تصاویر با گیاهان وگل های متنوع دقت نموده اند که همۀ این شهکارها امتیاز مهمی به مکتب هرات است؛ و این نقاشی ها عموما و تماما منسوب به شهرهرات میباشد که این شاهکاریها ی هنری این دوره در موزیم های بزرگ دنیا موجود است.

ناگفته نباید گذاشت که در آن عصر، زمامداران وحکومتداران از نقاشان واستادان این فن بدیع و نفیس حمایت و دلجوئی میکردند.  بدین ترتیب شهرهرات به همت والای فرزندان هنر دوست تیمورمرکز بزرگ فلسفه، عرفان، ادبیات و هنر گردیده بود.

یکی از با اهمیت ترین و پر رونق ترین ادوارتاریخی بی تردید دورۀ زمامداری شاهرخ میرزا است.  همچنان او تعدادی ازهنرمندان را برای نسخه برداری و مصور ساختن کتب استخدام نمود و از نقاشان دربارکتابخانۀ بزرگ شاهرخ میرزا میتوان ازنقاش ماهرخلیل ،امیرشاهی سبزواری و غیاث الدین را نام برد.

 شاهرخ میرزا پنجاه سال حکومت نمود و از مجموعۀ فعالیتهای شاهرخ میرزا آثار اندکی بر جای مانده است. گرچه مجلدهای این مجموعه ها در اقصی نقاط جهان پراکنده شده اند.

به طور مثال: یک کتاب بزرگ خطی تاریخی که مهر کتابخانۀ شاهرخ را دارد،  در کتابخانۀ سرای استانبول ترکیه موجود است که این کتاب نفیس ترین تذهیب ها را داراست ودر حدود پنج تصویردر آن هست؛ که این تصاویر دربرابرعنوانهای بسیارزیبا ومجلل تذهیب کتاب تا حدی بیروح به نظرمیرسد، ولی ازاهمیت   فوق العاده یی برخورداراند.

شواهد نشان میدهد، که تصاویراین کتاب خطی درکارگاه شاهرخ تهیه شده است.  باید پذیرفت که سبک مزبور حاصل کار،کتابخانۀ شاهرخ بوده است.

هنرمندان وشاعران بزرگی که درقرن پانزدهم درهرات زندگی میکردند، نام شان درتاریخ وفرهنگ بشری بطورجاودان ثبت گردیده است.

نام آوران این دوره، مولانا عبدالرحمن جامی، دوست محمد خان، نینواز شهیرشیخی خوشنویس ونقاش عالیقدرسلطان علی مشهدی هستند که یکجا با نام سلطان حسین بایقرا که مشوق و حامی این هنرمندان بود؛ درتاریخ ادبیات مشرق زمین ضبط شده است.

   درکتاب بابربنام خاطرات،کاملترین توصیفها دربارۀ استعداد های هنرمندان و مهمان نوازیهای شاهزادگان، معماریها به خصوص معماری مصلای بزرگ ورنگها، تزئینات،  کاشیکاریها کلمات دلنشین نوشته است.

به خصوص دربارۀ شهرهرات، دردورۀ سلطان بایسنقرمیرزا که درخشان ترین دوره بین عصر شاهرخ، بایسنقر، ابوسعید، ابراهیم سلطان واسکندربن عمرشییخ به حسات میآید.

مسائلی که در ترقی وپیشرفت فن نقاشی، مصور وکتب نویسی در افغانستان به خصوص در شهر هرات، تاثیر مهمی داشت؛ تاسیس  کتابخانه و انجمن فنی و صنعتی که شاهرخ و پسر او بایسنقر میرزا در هرات بنا نهاد وهمچنان بایسنقر میرزا کتابخانه وانجمن اکادمی را تشکیل داد که بایسنقر در این انجمن اکادمی سرآمدان فن خوشنویسی، تذهیب کاری، نقاشی، صحافی و جلد سازی را جمع نمود وصنعت خوشنویسی، نقاشی ازمراکز صنعتی سمرقند وشیراز به هرات انتقال یافت.

دیگر از شاهکاریهای آن دوره، صنعت صحافی وچرم کاری است که به حد کمال رسیده  بود و دارای طرح های عالی است که قسمت خارجی جلد دارای تزئینات فشاریست، در حالی که درقسمت داخلی، طرح های زیبای بریده شده؛ روی زمینۀ آبی رنگ قرار داده شده است ودرآن نهایت دقت و مهارت به کار رفته است.

امتیاز مکتب هرات در گرو همت گماشتن استادان بزرگ است که در تطور وتجدد، استعداد و قریحه فنی صنعتی کوشیده اند تعداد زیادی ازکتب خطی، مصور وشاهکاریهای صنعتی مهم این دوره  در موزیم های ممالک بزرگ دنیا موجود است.

نقاشی افغانستان در دورۀ  تیموریان آخرین گامهای ترقی وکمال را بر داشته و با آمدن حکومت ازبکان، صفاریان این مشعل صنعت زیبا کتب نویسی، مصوری وسایر صنایع وفنون افغانستان خاموش شد.

بعد از آن دوره، عصر طلایی و شاهکارهای هنری هرات با فرزاندان لایق و استادان چیره دست او مانند:  استاد بهزاد هروی این فن و صنعت نه تنها از بین نرفت، بلکه مدتهای مدیدی درفارس، ماوراالنهر وهند مکاتب صنعتی دایر شد که  تا ابد درتاریخ صنایع آن ممالک، بنام مکتب هرات ثبت خواهد ماند   .

نظرتان را بنویسید