موسیقی افغانستان؛ گونه ها و آله ها

سبک‌ها و شیوه‌های گوناگون موسیقی در افغانستان وجود دارد، از غزل فارسی گرفته تا راگ هندی. موسیقی افغانستان تا حد زیادی بصورت ترانه است، شعر فارسی و پشتو جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ موسیقی دارد.

متن ترانه‌ها متشکل از موضوعات معدودی است؛ آهنگ‌های عاشقانه با تِم‌هایی از عشق نافرجام و اشارۀ مکرر به داستان لیلی و مجنون، بیشتر موضوعات ترانه‌ها را تشکیل می‌دهند و به وقایع جاری و تجربۀ شخصی کمتر پرداخته می‌شود.

موسیقی افغانستان در سبک‌ها و شیوه‌های گوناگون، هنرمندانی را پرورانده که شهرت بعضی از آنان از حدود مرزهای افغانستان نیز فراتر رفته‌است.

شهر کابل در عرصهٔ موسیقی مرکز فرهنگی افغانستان است، هرات هم جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چرا که  هرات وطن موسیقی سنتی افغانستان است و نسبت به سایر ولایت‌های افغانستان موسیقی‌اش جایگاه ویژه دارد.

گونه ها یا سبک های موسیقی افغانستان:

موسیقی محلی (فلکلوریک) عبارت از موسیقی محلی و موسیقی فلکوریک افغانستان می‌باشد. موسیقی آن عده محلات و سمتهایی که شهرت دارند عبارتند از سبک هراتی، بدخشی، خراباتی، لوگری، قطغنی، هزارگی، ترکمنی، پکتیایی، قرصک پنجشیر، و هارمونیک یا چند آواز کشین مردم نورستان می‌باشد.

از هنرمندان معروف محلی‌خوان می‌توان از ناوک هروی و محمود خشنواز(در سبک هراتی)، صفدر توکلی (در سبک هزارگی)، بیلتون (در سبک لوگری) و گل‌زمان (در سبک پکتیایی) را نام برد.

موسیقی مذهبی: این موسیقی پس از ارشاد دین اسلام توسط نعت خوانان و شاعران سبک صوفیه و قوالی خوانان بمیان آمده و فعلاً بمدارج عالی خود رسیده است. موضوع این سبک توصیف خداوند و پیغمبر اسلام و یاران دوره محمد می‌باشد. شعرهای این سبک بعضا تا ده ساعت طول می‌کشد. معمولا در پهلوی سرود خوان ۳ تا ۱۰ نفر مکررین و همکاران نیز سرودخوان را یاری می‌کنند. این موسیقی دارای طرزهای چشتی، روضه‌ای، نوائی و غیره‌اند.

موسیقی پاپ افغانستان: ین سبک پس از تاسیس رادیو افغانستان در سال ۱۹۲۱ بمیان آمده‌است. این موسیقی پس از وارد شدن انواع آلات غربی بخصوص پس از سال ۱۹۴۰ رونق خوبی را پیدا نمود.

 در رادیو تلویزیون افغانستان این گونه آواز خوانان را آماتور (غیر حرفه‌ای) واین سبک را آماتوری می‌نامیدند. مشهورترین آوازخوانان پاپ شادروان احمد ظاهر، احمد ولی، ظاهر هویدا، ناشناس، بانو مهوش، بانو پرستو، بانو، بانو نغمه، استاد مددی، فرهاد دریا، و غیره می‌باشد.

اولین زن خوانندۀ پاپ، بانو میرمن پروین و دومین آن بانو آزاده می‌باشد.

موسیقی هیپ‌هاپ افغانستان: عبارتند از موسیقی مدرن با وسایل مدرن میباشد. کمپوز و شعرهای این نوع موزیک افغانی بوده و بعضا مخلوط هم می‌باشد. در تکامل این هنر افغان‌هایی که در اروپا و آمریکا زندگی می‌کنند نقش عمده داشته‌اند. مشهورترین آوازخوانان این سبک بانو مژده، بانو غزال، ولی، جاوید شریف، تواب آرش و غیره می‌باشند.

موسیقی کلاسیک: این موسیقی بشکل غزل فارسی ترانه و راگ هندی خوانده می‌شود. مشهورترین آوازخوانان موسیقی کلاسیک افغانستان شادروان استاد محمدحسین سرآهنگ، استاد قاسم، استاد اَوَلمیر، استاد رحیم‌بخش و استاد مهوش که در بین افغان‌ها بسیار محبوب هستند، می باشند.

آلات موسیقی افغانستان:

رباب: رباب اصیل ترین و معرف ترین  ساز ملی افغانستان است و از سازهای زهی(ساز سیم دار)، با دسته کوتاه است که با دست یا کمانه نواخته می‌شود.

تنبور: یکی از سازهای زهی است که چوب آن از درخت توت ساخته شده و طول آن یک متر و سی و دو سانتیمتر است. تنبور دارای دو تار (سیم) اصلی و پانزده تا فرعی است و با ضربه انگشتان به صدا درمی‌آید.

چنگ: یک ساز کوچک فلزی است که در میان دندان‌های جلو قرارش می‌دهند و در حالی که آن را با یک دست در دهان خود محکم گرفته، با یکی از پنجه‌های (انگشتان) دست دیگر آن را به صدا در می‌آورند. این ساز را دختران و پسران شوقی و هنرمندان حرفه‌ای مخصوصا در ولایات شمال و غرب افغانستان می‌نوازند.

چهارتار: در فرهنگ‌ها به تنبور و رباب که چهار سیم یا زه دارد چهار تار گفته می شود، به هر سازی که چهار زه داشته باشد می‌توان چهارتار اطلاق نمود.

دمبوره: رایج‌ترین ساز زهی افغانستان است که دو تار نایلونی دارد. این ساز غیر از دو بخش تشکیل شده‌است: دسته (گلو) و کاسه (شکم) که برای تشدید نوا منظور شده‌است.

دوتار: یک ساز تاری است که از چوب توت ساخته می‌شود و طول آن یک متر و سی سانتیمتر است و با ناخنک نواخته می‌شود. بیشتر در قسمت‌های غرب و شمال افغانستان رایج است که بنام‌های دوتار هراتی، دوتار ترکمنی و دوتار اُزبکی شناخته می‌شوند.

ریچک (غیچک): ساز زهی خمیده، که دو تار (زِه یا سیم) دارد و دستۀ آن استوانه‌ای و از چوب درخت توت ساخته شده و بر روی آن پوست بز کشیده می‌شود. و قسمت شکم آن از یک قوطی آهنی است، این ساز را به‌حالت عمودی نگه می‌دارند و با آرشه می‌نوازند.

نی (توله): قدیمیترین آلت موسیقی در در افغانستان است؛ نی همانطوری که از نامش پیداست از خود نی و به اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود، نی طبیعی‌ترین ساز بشر است که آن را «ساز چوپانان» نیز گویند.

 هارمونیه: سازیست بادی دارای لوله‌های صوتی که با پیانو شباهت دارد و با دمیدن باد توسط پکهٔ دستی و وارد آوردن فشار بر روی دکمه‌های آن آواز می‌دهد.

دایره (دَف): سازی کوبه‌ای (ضربی) است که از چوب بید و پوست بز به شکل دایروی به اندازه‌های کوچک و بزرگ ساخته می‌شود. دایره دف در تمام نقاط افغانستان، بیشتر توسط زنان و دختران در محافل و میله‌های فامیلی و غیره نواخته می‌شود.

دهل: طبلی است بزرگ و دورویه که هر دو طرف آن پوست گاو یا گاومیش دارد. دهل انواع و اقسام زیادی دارد مثل دهل لوگری، دهل بلوچی، دهل باز، دهل کُردی و دهل یک‌رویه. نواختن ساز و دُهل در روستاهای افغانستان به‌ویژه شهر هرات مروج بوده و در ایام خوشی، عیدها و عروسی‌ها می‌نوازند.

زیربغلی: یک ساز کوبه‌ای (ضربی) است که معمولا از گِل (سفال) ساخته می‌شود، سر کوچک زیربغلی باز است و سر بزرگ آن با پوست بز یا پوست آهو پوشانیده می‌شود و با انگشتان هر دو دست نواخته می‌شود. بیشتر در صفحات شمال و غرب افغانستان مورد استفاده هنرمندان قرار می‌گیرد.

طبله: ساز کوبه‌ای (ضربی) است که طی سال‌های متمادی در افغانستان آورده شده‌است و از نظر مکتب دهلی از واژهٔ طبل با دُهُل دو سره استنباط شده که قبلا آن را پخاوج (میردنگ) می‌گفتند. طبله از دو واحد استوانه‌ای تشکیل شده که قسمت بزرگ آن را بَم و کوچک آن را زیل یا کاتی می‌نامند و امروزه در دسته‌های موسیقی در افغانستان، هندوستان و پاکستان در حلقه‌های قوالی‌خوان‌ها بیشتر مورد استفاده قرار دارد.

نظرتان را بنویسید